Έρευνα – Κείμενο: Μαρία Πατεράκη
Οι συστάσεις του μεγαλύτερου μέρους του ελληνικού κοινού με το φαινόμενο της εκδικητικής πορνογραφίας, στην περίοδο ακμής της ανάπτυξης της ψηφιακής τεχνολογίας, έγινε με τον πιο σοκαριστικό τρόπο. Γνωστός τηλεοπτικός παρουσιαστής βρέθηκε ενώπιον της δικαιοσύνης με την κατηγορία της κοινοποίησης πορνογραφικού οπτικοακουστικού υλικού, που παρήγαγε ο ίδιος χρησιμοποιώντας τις σεξουαλικές του συνευρέσεις, εκθέτοντας τις ερωτικές του συντρόφους σε ιστοτόπους σχετικού ενδιαφέροντος, χωρίς τη συναίνεσή τους. Λίγο καιρό μετά, ακούσαμε για την περίπτωση ενός πατέρα που αυτοκτόνησε όταν στην τοπική κοινωνία όπου ζούσε κυκλοφόρησε ανάλογο υλικό που αφορούσε τη σχέση του γιού του με έναν άλλον άντρα. Έκτοτε, αρκετά συχνά, μαθαίνουμε για παρόμοιες ιστορίες που αφορούν κυρίως γυναίκες, ανήλικες και ενήλικες, αν και το φαινόμενο αφορά όλα τα φύλα.
Δε μπορώ να φανταστώ κάποιον άλλον τρόπο μέσω του οποίου θα μπορούσαμε να μάθουμε για την εκδικητική πορνογραφία, μιας και οι πολιτικές πρόληψης κάθε είδους βίας μοιάζουν να είναι πολυτέλεια για τους θεσμούς μας. Η εκδικητική πορνογραφία κατηγοριοποιείται ως μορφή έμφυλης βίας. Αυτό, μεταφράζεται στην αναγνώρισή της ως μια βίαιη πράξη που έχει στόχο να βλάψει ένα πρόσωπο για λόγους που συνδέονται με το φύλο του. Παρά το γεγονός ότι οι θηλυκότητες (γυναίκες) είναι αυτές που βάλλονται από την έμφυλη βία, κατά πλειονότητα, εκτεθειμένες σε αυτήν είναι και οι αρρενωπότητες (άνδρες) που πολιτισμικά αξιολογούνται ως κατώτερες συγκριτικά με αυτές ηγεμονικού χαρακτήρα (αγόρια και άντρες που είναι ή θεωρείται ότι είναι ομοφυλόφιλοι).
Αν και θα μπορούσα να γράψω ξεχωριστά κείμενα για το sexting και την εκδικητική πορνογραφία, επιλέγω να συμπεριλάβω και τα δύο σε ένα επειδή πολύ συχνά πάνε πακέτο. Επιχειρώ να παρουσιάσω ερευνητικά δεδομένα χρησιμοποιώντας κάποια από την βιβλιογραφία που έχει ως θέμα αυτά τα ζητήματα. Ειλικρινά, δεν πιστεύω πως αυτό από μόνο του αρκεί. Αυτό που πιστεύω, όμως, είναι ότι μας συστήνει ομαλά με τα φαινόμενα και μπορεί να μας βάλει σε έναν δρόμο ευαισθητοποίησης και αυτενέργειας.
Sexting
Το sexting (sex+texting) είναι η συναινετική αποστολή και η λήψη κειμένου, εικόνων, φωτογραφιών και βίντεο σεξουαλικού περιεχομένου, μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας. Αν και αυτού του είδους η επικοινωνία συναντάται και στον ενήλικο πληθυσμό, φαίνεται ότι παίζει ρόλο στην ανάπτυξη της σεξουαλικής δράσης και έκφρασης των εφήβων (Angelides, 2013; Karaian, 2012; Le et al., 2014) στα ψηφιακά περιβάλλοντα. Επειδή το sexting προϋποθέτει την ύπαρξη συναίνεσης όλων των μερών, μπορεί κατά κάποιον τρόπο να θεωρηθεί ασφαλές ή ότι η συναίνεση του ενός μέρους δίνει το πράσινο φως σε οποιαδήποτε παραβιαστική και κακοποιητική συμπεριφορά του άλλου. Το θέμα της συναίνεσης είναι βαθύ και έχει πολλές διαστάσεις, όμως, σίγουρα καμία από αυτές δεν συνεπάγεται την παραβίαση κανενός ορίου (ενημερωθείτε γύρω από τη συναίνεση από εδώ , εδώ κι εδώ).
Σε έναν ιδανικό κόσμο το sexting θα αποτελούσε μια ακόμα πτυχή της έκφρασης της σεξουαλικής επιθυμίας, έναν ακόμα τρόπο τόνωσης των ερωτικών σχέσεων, μια πρακτική διατήρησης του ερωτικού ενδιαφέροντος μεταξύ συντρόφων. Όμως, με την τεχνολογία να είναι διαθέσιμη και εύκολα προσβάσιμη από παιδιά και άτομα στην εφηβεία, το sexting σίγουρα δεν αποτελεί ασφαλή και ρεαλιστικό τρόπο εξερεύνησης της σεξουαλικότητας.
Στις ΗΠΑ, στα πλαίσια Εθνικής Εκστρατείας για την Πρόληψη της Εφηβικής και της Απρογραμμάτιστης Εγκυμοσύνης, αποκαλύφθηκε ότι το 20% των εφήβων έχουν στείλει ή δημοσιεύσει γυμνές ή ημίγυμνες φωτογραφίες τους (Mitchell et al., 2012). Οι Van Ouytsel et al. (2017), αναφέρονται σε δύο έρευνες που έγιναν στην Φλαμανδική περιοχή του Βελγίου και έδειξαν ότι το 6.3% των ατόμων ηλικίας 10-20 ετών που συμμετείχαν στην έρευνα είχε στείλει κάποιου είδους σεξουαλική φωτογραφία (Vanden Abeele et al. 2014), ενώ από τα στοιχεία της δεύτερης έρευνας φαίνεται πως το 11% των ατόμων ηλικίας 15-18 ετών έχει κάνει το ίδιο (Van Ouytsel et al. 2014). Άλλη έρευνα αναφέρει ότι το 15% των ατόμων ηλικίας 12-17 που συμμετείχε σε αυτή, έχει λάβει εικόνες σεξουαλικού χαρακτήρα, χωρίς σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς το φύλο (Lenhart, 2009).
Τα κίνητρα
Οι Van Ouytsel et al. (2017) ερεύνησαν τα κίνητρα που ωθούν τους/τις έφηβους/-ες στο sexting. Αν και τα περισσότερα έφηβα άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα ανέφεραν θετικά κίνητρα, όπως το ερωτικό ή το ρομαντικό ενδιαφέρον, υπήρξαν αναφορές από κάποια κορίτσια ότι ένιωσαν πως έπρεπε να στείλουν σεξουαλικού περιεχομένου φωτογραφίες τους για αρνητικούς λόγους, όπως ο φόβος ότι θα χάσουν τα αγόρια τους ή επειδή οι ρομαντικοί τους παρτενέρ τις παρακαλούσαν ή το ζητούσαν επίμονα. Παρόμοια ευρήματα παρουσιάζει και η έρευνα των Shehu-Dono et al. (2022). Σε άλλη έρευνα διατυπώνεται ότι τα νεαρά ενήλικα άτομα επιλέγουν το sexting ως έναν τρόπο να εξερευνήσουν τη σεξουαλικότητα. H Holla (2020) αναφέρει την αναζήτηση προσοχής και διασκέδασης, ως βασικό κίνητρο των εφήβων στην επιλογή του sexting.
Προβληματισμοί και ανησυχίες
Αν και η κύρια ανησυχία για το sexting αφορά τη σύνδεσή του με τη μη συναινετική προώθηση του υλικού αυτού σε άλλα άτομα ή και με την εκδικητική πορνογραφία, υπάρχει μια σειρά από εξίσου σοβαρές ανησυχίες που διατυπώνονται τόσο εμπειρικά όσο και μέσα από την επιστημονική έρευνα.
Οι Muncaster & Ohlsson (2019), διατυπώνουν τον προβληματισμό κατά πόσο υπάρχουν κοινοί τόποι του sexting με το grooming (αποπλάνηση), αφού πολλά είναι τα ανήλικα άτομα που λαμβάνουν φωτογραφίες και εικόνες σεξουαλικού χαρακτήρα μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας. Ακόμα, αναφέρουν τη σεξουαλική διάδραση ως μηχανισμό επίτευξης της αποδοχής σε άτομα, ιδιαιτέρως σε κορίτσια και γυναίκες, με αίσθηση χαμηλής αυταξίας και αυτοεκτίμησης.
Οι Van Ouytsel et al. (2017) διατυπώνουν προβληματισμούς ως προς τη θετική επιρροή που έχει στη φήμη των αγοριών η προώθηση υλικού sexting χωρίς συναίνεση και πώς η πράξη αυτή συμβάλλει στην αποδοχή τους από συνομήλικα άτομα, ενώ η φήμη των κοριτσιών που εμφανίζονται σε αυτό το υλικό βάλλεται και οι πιθανότητες να δεχτούν υβριστικούς χαρακτηρισμούς ή και να εκφοβιστούν αυξάνονται σημαντικά.
Η Bragard (2020) αναφέρεται στη σύνδεση του sexting με συμπεριφορές υψηλού ρίσκου και προκλήσεις ψυχικής υγείας όπως είναι η εμπλοκή σε επικίνδυνες σεξουαλικές δραστηριότητες, η χρήση ψυχοδραστικών ουσιών, ο εκφοβισμός και ο διαδικτυακός εκφοβισμός, οι δυσκολίες αυτορρύθμισης, οι χαμηλές ακαδημαϊκές επιδόσεις και οι συναισθηματικές και αγχώδεις διαταραχές.
Οι Parti, Sanders & Englander (2023) ερεύνησαν το sexting σε άτομα που φοιτούν στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο και βρήκαν ότι σε μικρότερες ηλικίες το sexting είναι περισσότερο αποτέλεσμα πίεσης παρά ελεύθερης επιλογής, συγκριτικά με τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας.
Εκδικητική Πορνογραφία
Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, η εκδικητική πορνογραφία αποτελεί μια πιθανή εξέλιξη του sexting. Η ψηφιακή τεχνολογία διευκολύνει αυτή τη συμπεριφορά, η οποία από το 2022 αναγνωρίζεται από την Πολιτεία ως αξιόποινη πράξη που επισύρει ποινές φυλάκισης από 1 έως και 10 έτη (άρθρο 38, Ν.4947/2022). Αυτή η πολύ θετική νομική εξέλιξη, έρχεται να υπογραμμίσει τη σοβαρότητα τόσο της ίδιας της πράξης όσο και των συνεπειών που μπορεί να έχει στα άτομα που βάλλονται από αυτή, καθώς πριν από αυτή τη ρύθμιση τα περιστατικά εκδικητικής πορνογραφίας αντιμετωπίζονταν, νομικά, στη βάση της παραβίασης των προσωπικών δεδομένων.
Βάσει του άρθρου 38, ως εκδικητική πορνογραφία ορίζεται η χωρίς δικαίωμα κοινολόγηση σε τρίτο πρόσωπο ή η ανάρτηση σε κοινή θέα, πραγματικής, αλλοιωμένης ή σχεδιασμένης εικόνας ή κάθε είδους οπτικού ή οπτικοακουστικού υλικού, στο οποίο αποτυπώνεται μη δημόσια πράξη άλλου που αφορά στη γενετήσια ζωή του. Στην βιβλιογραφία, ο ορισμός για την εκδικητική πορνογραφία είναι ο μη συναινετικός διαμοιρασμός και η μη συναινετική διανομή οπτικού και οπτικοακουστικού υλικού σεξουαλικού περιεχομένου, από πρώην συντρόφους, χάκερς ή και άλλα άτομα, για λόγους εκδίκησης ή διασκέδασης (Hearn & Hall, 2019).
Οι Hearn & Hall (2022) αναφέρουν ότι το 90% των θυμάτων-επιζωσών εκδικητικής πορνογραφίας, είναι γυναίκες, έφηβες έως και 30 ετών. Άλλο στοιχείο που αναφέρουν είναι ότι περίπου το 90% των υποθέσεων εκδικητικής πορνογραφίας κατά το χρονικό διάστημα Μάρτιος 2016-Μάρτιος 2018 αποτελούσε πτυχή της ενδοοικογενειακής βίας. Η εκδικητική πορνογραφία μπορεί να ερμηνευτεί και ως μια πρακτική σύνδεσης του φύλου και της σεξουαλικότητας στη βάση της επιτέλεσης της ηγεμονικής αρρενωπότητας που (ανα)παράγει κυριαρχικές σχέσεις ανάμεσα στα φύλα (Hearn & Hall, 2019).
Οι Murça, Cunha & Almeida (2023) αναφέρουν ένα φάσμα σοβαρών επιπτώσεων στην ψυχική υγεία των γυναικών που έχουν υποστεί αυτή τη μορφή έμφυλης βίας. Συγκεκριμένα, αναφέρονται σε συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης και φόβου ταπείνωσης. Τις ίδιες αναφορές συναντάμε σε πλήθος άλλων σχετικών επιστημονικών ερευνών που έχουν γίνει μέχρι σήμερα.
Ο βρετανικός κυβερνητικός οργανισμός Crown Prosecution Service αναφέρει ότι τα θύματα αυτού που ονομάζουμε εκδικητική πορνογραφία, συχνά παρακολουθούνται ή παρενοχλούνται από πρώην συντρόφους, ενώ υπάρχουν στοιχεία και για διαδικτυακή παρενόχληση και παρακολούθηση από άλλα άγνωστα άτομα τα οποία έχουν έρθει σε επαφή με αυτό το υλικό.
Και αυτό το κείμενο, στο κλείσιμό του αυτή τη φορά και όχι στην αρχή του, έρχεται να πει ξανά τα ίδια: υπάρχει μεγάλη ανάγκη της ένταξης της Περιεκτικής Σεξουαλικής Εκπαίδευσης, σοβαρά και υπεύθυνα, στο Ελληνικό Σχολείο. Υπάρχει μεγάλη ανάγκη επιμόρφωσης εκπαιδευτικών, γονέων και ατόμων που έχουν φροντιστικό ρόλο προς τα παιδιά. Υπάρχει μεγάλη ανάγκη συνεργασίας Σχολείου-Οικογένειας-Κοινωνίας. Υπάρχει μεγάλη ανάγκη να σηκώσουμε το χαλί.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Angelides, Steven. 2013. “‘Technology, Hormones, and Stupidity’: The Affective Politics of Teenage
Sexting.” Sexualities 16 (5–6): 665–689. doi:10.1177/1363460713487289.
Bragard, E. (2020). The role of sexual subjectivity and peer influences on sexting consequences among adolescent girls.
Hearn, J., Hall, M. (2019). Revenge pornography and manhood acts: A discourse analysis of perpetrators’
Accounts Journal of Gender Studies, 28(2): 158-170 https://doi.org/10.1080/09589236.2017.1417117
Holla, K. (2020). Sexting types and motives detected among slovak adolescents. European Journal of Mental Health, 15(2), 75-92. https://doi.org/10.5708/EJMH.15.2020.2.1
Hearn, J., & Hall, M. (2022). From physical violence to online violation: Forms, structures and effects. A comparison of the cases of ‘domestic violence’ and ‘revenge pornography’. Aggression and Violent Behavior, 67, 101779. https://doi.org/10.1016/j.avb.2022.101779
Van Ouytsel, J., Van Gool, E., Walrave, M., Ponnet, K., Peeters, E. (2017). Sexting: adolescents’ perceptions of the applications used for, motives for, and consequences of sexting, Journal of Youth Studies, 20:4, 446-470, DOI: 10.1080/13676261.2016.1241865.
Karaian, L. (2012). “Lolita Speaks: ‘Sexting,’ Teenage Girls and the Law.” Crime, Media, Culture 8 (1):
57–73. doi:10.1177/1741659011429868.
Le, Vi Donna, Jeff R. Temple, Melissa Peskin, Christine Markham, and Susan Tortolero. (2014). “Sexual
Behavior and Communication.” In Sexting and Youth: A Multidisciplinary Examination of Research,
Theory, and Law, edited by Todd C. Hiestand and W. Jesse Weins, 63–94. Durham, NC: Carolina
Academic Press.
Mitchell, K. J., Finkelhor, D., Jones, L. M., & Wolak, J. (2012). Prevalence and characteristics of youth sexting: a national study. Pediatrics, 129(1), 13–20. https://doi.org/10.1542/peds.2011-1730.
Murça, A., Cunha, O., & Almeida, T. C. (2023). Prevalence and impact of revenge pornography on a sample of portuguese women. Sexuality & Culture, , 1-17. https://doi.org/10.1007/s12119-023-10100-3.
Parti, K., Sanders, C. E., & Englander, E. K. (2023). Sexting at an early age: Patterns and poor Health‐Related consequences of pressured sexting in middle and high school. The Journal of School Health, 93(1), 73-81. https://doi.org/10.1111/josh.13258
Shehu-Dono, A., Muhaj, K., & Muçaj, A. (2022). Sexting during adolescence (15-18 years): Motives and impacts in the emotional life. Thesis (Pristina, Kosovo), 11(2), 45-70.
Δεξιότητες Ζωής 