Δεξιότητες Ζωής

---

Κείμενο: Μαρία Πατεράκη

---

Με τα μέσα που διαθέτει η σύγχρονη ιατρική επιστήμη η ανακοίνωση του φύλου ενός μωρού είναι δυνατή αρκετό καιρό πριν τη γέννησή του, αν όχι τη στιγμή της γέννησής του. Είναι μια στιγμή, είναι μια λέξη, φαίνονται όλα απλά. Από εκείνη τη στιγμή της ανακοίνωσης, όμως, είναι πολύ πιθανό η διαδρομή αυτού του μωρού προς την νηπιακή, παιδική, εφηβική και ενήλικη ζωή, να μην είναι καθόλου απλή ως αγόρι ή κορίτσι ή, ακόμα περισσότερο, ως ίντερσεξ^*. Πώς γίνεται κάτι που μοιάζει τόσο απλό, κατά τη γέννηση ενός ανθρώπου, πολύ συχνά, να φτάνει να γίνεται τόσο πολύπλοκο στην πορεία της ζωής του;

Δοκιμάστε να σκεφτείτε και να διατυπώσετε έναν ορισμό για τους όρους «άνδρας» και «γυναίκα». Πόσο εύκολο είναι; Αν πούμε ότι άνδρας είναι ένας άνθρωπος με πέος και όρχεις και γυναίκα είναι ένας άνθρωπος με αιδοίο, πρόκειται για ικανοποιητικούς ορισμούς; Αν ναι, ο τρόπος με τον οποίο βιώνουμε το φύλο μας είναι τόσο απλός όσο αυτή η διατύπωση; Αν όχι, πού οφείλεται αυτή η αμφισημία; Αφού η κατηγοριοποίηση των ανθρώπων σε φύλα βασίζεται σε μια απλή παρατήρηση που αφορά τις σωματικές διαφορές, τι συμβαίνει στην πορεία και όλα γίνονται, συνήθως, τόσο περίπλοκα και δύσκολα;

Πολύ συχνά, παρατηρώ ότι οι συζητήσεις για ζητήματα που συνδέονται με το φύλο (σεξουαλικός προσανατολισμός, έμφυλη ταυτότητα, έκφραση φύλου, έμφυλη βία, κοινωνικοί ρόλοι), συναντούν τις μεγαλύτερες αντιστάσεις, αποτελούν πεδίο έκφρασης φοβιών και εισπράττονται ως κάτι απειλητικό. Και το ερώτημα παραμένει: πώς από μια τόσο απλή ανακοίνωση κατά τη γέννησή μας, φτάνουμε σε τόσο πολύπλοκες καταστάσεις, οι οποίες αποτελούν ακόμα και πεδίο σύγκρουσης, κοινωνικού αποκλεισμού, ψυχολογικής και σωματικής βίας, και όλα αυτά στο όνομα του φύλου;

Τα παράδοξα γύρω από το φύλο φαίνεται να μην εξαντλούνται πουθενά. Πολύ ενδιαφέρον έχουν οι συζητήσεις για την έμφυλη βία, όταν χρειάζεται να θεωρητικοποιηθούν προκειμένου να φωτιστούν οι σχέσεις εξουσίας που παράγονται από την έμφυλη ιεραρχία, η οποία είναι υπόθεση με πολύ μακρά ιστορία. Ενώ, λοιπόν, συμφωνούμε ότι κάτι πρέπει να γίνει για να αντιμετωπιστεί η έμφυλη βία, στην ίδια συζήτηση πρέπει οπωσδήποτε να χωρέσουμε και μία που να διασφαλίζει ότι η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας δεν θα μας φτάσει στο «άλλο άκρο». Το «άλλο άκρο» είναι η ανατροπή της ανδρικής κυριαρχίας και η εγκατάσταση μιας «νέας» συνθήκης όπου κυρίαρχες θα είναι οι γυναίκες, άρα θα καταπιέζουν αυτές τους άντρες. Ο λόγος που ο όρος «νέας» βρίσκεται μέσα σε εισαγωγικά είναι επειδή δεν θα υπήρχε τίποτα νέο σε μια τέτοια υποθετική συνθήκη. Θα ήταν μια από τα ίδια, αλλά με αντιστροφή ρόλων. Τολμώ να πω ότι παρόμοιες παρατηρήσεις κάνω και σε συζητήσεις που αφορούν την ισότητα άλλων κοινωνικών ομάδων που βάλλονται από βία και αποκλεισμούς (π.χ. ΛΟΑΤΚΙ άτομα).

Τελικά, γιατί το φύλο είναι τόσο απλό όσο μια λέξη και ταυτόχρονα τόσο δύσκολο ως βίωμα, ως πράξη;

Αν η απάντηση πρέπει να διατυπωθεί σε μια μικρή πρόταση, θα πρότεινα ότι το φύλο αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό πάνω στο οποίο έχουν χτιστεί οι κοινωνίες. Αποτελεί ένα χαρακτηριστικό – θεμέλιο για τον τρόπο που αναπτύσσονται οι κανόνες, ο τρόπος λειτουργίας, οι αξίες, οι θεσμοί μιας κοινωνίας. Με άλλα λόγια, αυτό που ονομάζουμε «πολιτισμό» και αποτελεί ανθρώπινο δημιούργημα και τη διαχωριστική γραμμή του ανθρώπινου είδους από τα υπόλοιπα είδη ζώων – πάντα κατά την ανθρώπινη κρίση – είναι και το πλαίσιο ανάπτυξης ιδεών για το φύλο.  

Για πάρα πολλούς αιώνες το κυρίαρχο αφήγημα που αφορούσε τον προορισμό των ανθρώπινων σωμάτων με πέος και όρχεις και αυτών με αιδοίο, βασιζόταν σε μια αυθαίρετη, αναπόδεικτη, ιδέα, κατασκευή του λόγου. Οι φιλόσοφοι και οι διανοητές κάθε περιόδου, αναπαρήγαν το αφήγημα ότι ο σκοπός ύπαρξης των ανδρών και των γυναικών, ο προορισμός τους, ήταν ξεχωριστός, υπαγορεύονταν από τη φύση και αποτελούσε τη μία και μόνη αλήθεια, μια αναπόδραστη μοίρα, έναν απαράβατο κανόνα. Σύμφωνα με αυτό το αφήγημα, ο σκοπός ύπαρξης των ανθρώπινων σωμάτων με πέος και όρχεις είναι να ζει, να εξερευνά, να δρα και να διαμορφώνει τους κανόνες της δημόσιας ζωής, του πολιτισμού, της κοινωνίας. Ο σκοπός ύπαρξης των ανθρώπινων σωμάτων με αιδοίο είναι να είναι δέσμια της φύσης, να περιορίζονται στον ιδιωτικό χώρο του οικιακού, να γεννούν καινούργιους ανθρώπους, οι οποίοι θα προετοιμαστούν για στηρίξουν τη συνέχεια αυτής της τάξης. Αυτή η κατανομή ιδιοτήτων, χαρακτηριστικών, αξιολογήσεων, συμπερασμάτων και ρόλων, δεν συναποφασίστηκε από άνδρες και γυναίκες, με τους ίδιους όρους. Αποφασίστηκε από τα ανθρώπινα πλάσματα με πέος και όρχεις, αφού η διαφορά των σωμάτων αξιολογήθηκε από αυτά ως στοιχείο που θα έπρεπε να νοηματοδοτηθεί με όρους καλύτερου/χειρότερου, δυνατού/αδύναμου, ικανού/ανίκανου, ανώτερου/κατώτερου. Η γνώση, λοιπόν, που αφορούσε τους ρόλους, την αξία, τις δυνατότητες και τον προορισμό των ανθρώπων στη βάση της διαφοράς των σωματικών τους χαρακτηριστικών, κατασκευάστηκε από τα λόγια των προνομιούχων σωμάτων, αυτών δηλαδή που είχαν βήμα, φωνή και δυνατότητα να βάλουν τους κανόνες και να φροντίσουν τόσο για την καθιέρωσή όσο και για τη διατήρησή τους.

Ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης, ο Ρουσσώ και ο Μιλ για τους άνδρες και τις γυναίκες.

Στον σύγχρονο κόσμο, εξακολουθούμε να τιμούμε και να μελετάμε τους αρχαίους και μη, σοφούς άνδρες, τους φιλοσόφους, οι οποίοι έθεσαν τα θεμέλια των επιστημών και προσπάθησαν να δώσουν τις δικές τους απαντήσεις σε ερωτήματα που απασχολούν το είδος μας ακόμα και σήμερα. Πολλές φορές, ο τρόπος που έχουμε στο μυαλό μας αυτές τις προσωπικότητες, είναι εξιδανικευμένος και συνήθως αυτή η οπτική έρχεται να εξυπηρετήσει μια δική μας ανάγκη, τελικά, ή μια συλλογική ανάγκη που αφορά την αίσθηση υπερηφάνειας για την καταγωγή μας (Έλληνες αρχαίοι φιλόσοφοι). Ωστόσο, κανένας άνθρωπος δεν κατέχει την απόλυτη γνώση, την απόλυτη σοφία και οι απαντήσεις που δίνει σε ερωτήματα, πάντα έχουν και μια καλή δόση υποκειμενικότητας. Αυτό, άλλωστε, κάνω και ‘γω σε αυτό το κείμενο. Μαζί με δεδομένα της βιβλιογραφίας που παρουσιάζω, γράφω από μια θέση που συγκεντρώνει προνόμια και ευαλωτότητες. Αυτή η οπτική ανατρέπει μια ακόμα κυρίαρχη ιδέα, στην οποία είχαμε συνηθίσει. Την ιδέα ότι η αλήθεια είναι μία, αντικειμενική και ισχύει για όλες και όλους.

Σε αυτή την παράγραφο θα παραθέσω ορισμένα στοιχεία που αφορούν την οπτική μεγάλων φιλοσόφων γύρω από αυτό που σήμερα ονομάζουμε «φύλο», σε μια προσπάθεια να δείξω ότι οι ιδέες που συνοδεύουν τα φύλα είναι ανθρώπινες κατασκευές, κατασκευές του λόγου, και είναι μια πολύ παλιά ιστορία. Στο ενδεχόμενο ερώτημα «γιατί πρέπει να μας νοιάζει τόσο πολύ τι έλεγαν οι φιλόσοφοι πριν από εκατοντάδες ή και χιλιάδες χρόνια;» η απάντηση είναι οι σκέψεις αυτές χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή νόμων που καθόρισαν τι επιτρέπεται, σε ποιους επιτρέπεται και με ποιους όρους επιτρέπεται. Ακόμα και σήμερα που οι έρευνες και οι αναλύσεις των κοινωνικών φαινομένων γίνονται από άλλη σκοπιά, δηλαδή αυτή που ασκεί κριτική στην παραδοσιακή διανόηση, ακόμα έχουμε να αντιμετωπίσουμε ανισότητες, αποκλεισμούς και βία που αποτελούν κληρονομιά αυτής της παράδοσης.

Η Susan Moller Okin (1979), στο βιβλίο της «Women in Western Political Thought» εξετάζει την οπτική φιλοσόφων του δυτικού κόσμου, όπως του Πλάτωνα, του Αριστοτέλης, του Ρουσσώ και του Μιλ, γύρω από τη θέση των γυναικών. Η Okin παρατηρεί ότι η οπτική αυτών των φιλοσόφων αντικατοπτρίζει ευρείες κοινωνικές διακρίσεις παρά αντικειμενικές παρατηρήσεις γύρω από τη φύση και τις ανθρώπινες δυνατότητες. Στο έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία» οι άνδρες και οι γυναίκες παρουσιάζονται ως ισότιμοι σε ό,τι αφορά ζητήματα όπως η πρόσβαση στην εκπαίδευση και οι κοινωνικοί ρόλοι. Ωστόσο, αυτή η οπτική δε φαίνεται να εκτείνεται σε όλες τις πτυχές της κοινωνίας, όπως φαίνεται μέσα από μεταγενέστερα έργα του φιλοσόφου, καθώς εκφράζονται περισσότερο πιο παραδοσιακοί ρόλοι. Η μελέτη της Okin στα έργα του Αριστοτέλη αναδεικνύει ότι η οπτική του φιλοσόφου δέχεται την ιδέα της φυσικής κατωτερότητας της γυναίκας και αυτό ερμηνεύεται ως ανάγκη απόδοσης διαφορετικών κοινωνικών ρόλων σε άνδρες και γυναίκες. Σύμφωνα με την Okin, αυτή η οπτική υπογραμμίζει μια ευρύτερη φιλοσοφική παράδοση, κατά την οποία ο πρωταρχικός ρόλος της γυναίκας είναι οικιακός (στη σφαίρα του ιδιωτικού) και όχι η δράση στην δημόσια σφαίρα, δηλαδή ο αποκλεισμός της από την ιδιότητα του πολίτη. Ο Ρουσσώ ενσωματώνει σημαντικές αντιφάσεις. Ενώ πρεσβεύει τις δημοκρατικές αρχές και τη συμμετοχή στα κοινά, τα μοντέλα της οικογένειας και της ιδιωτικής ζωής του υποστηρίζουν έντονα τις πατριαρχικές αξίες, αναθέτοντας στις γυναίκες ρόλους που είναι βαθιά υποταγμένοι και περιορίζονται στην οικιακή ζωή. Ο John Stuart Mill αναγνωρίζεται από την Okin ως ένας φιλόσοφος που αμφισβήτησε πολλές επικρατούσες έμφυλες νόρμες. Ωστόσο, επισημαίνει ότι οι απόψεις του Mill, όσο προοδευτικές και αν ήταν, δεν απελευθερώθηκαν εντελώς από τους περιορισμούς της εποχής του, αναλαμβάνοντας συχνά τους πρωταρχικούς ρόλους των γυναικών ως νοικοκυρές.

Όπως φαίνεται μέσα από το έργο της Okin, εμβληματικές προσωπικότητες, όπως αυτές που μελέτησε,  ακόμα κι αν θεωρούσαν ότι οι άνδρες και οι γυναίκες είναι ίσοι, ακόμα κι αν οραματιζόταν δημοκρατικές κοινωνίες με την ενεργή συμμετοχή όλων των πλασμάτων με ανθρώπινη υπόσταση, πάντα, με έναν τρόπο ιεραρχούσαν τις διαφορές των σωμάτων και απέδιδαν ρόλους που τους θεωρούσαν φυσικούς, αντικειμενικούς και αυτονόητους.

Άνθρωποι και γυναίκες

Σήμερα, υπάρχει μια συζήτηση που αφορά την αναγνώριση του όρου «γυναικοκτονία» ως εγκλήματος με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και την ένταξή του στο νομικό μας σύστημα ως αυτοτελούς εγκλήματος. Ένα από τα επιχειρήματα της πλευράς που αντιτίθεται σε αυτή την πρόταση είναι ότι η χρήση και η αναγνώριση του όρου απανθρωποποιεί τις γυναίκες και τις κατατάσσει σε μια κατηγορία μη ανθρώπινη, τις αποστασιοποιεί, δηλαδή, από την ανθρώπινη ιδιότητα. Αν λάβουμε υπόψη μας τις υπάρχουσες νομικές, θεσμικές και κοινωνικές έμφυλες ανισότητες και την ασυμμετρία με την οποία βάλλονται από βία και αποκλεισμούς οι γυναίκες, μπορούμε να σκεφτούμε ότι άνθρωποι, μάλλον, δεν ήμασταν ποτέ.

Μιλώντας για φιλοσοφία, πολιτισμό, κοινωνίες, δημόσιο/ιδιωτικό, νόμους, κανόνες και άλλες παρόμοιες ανθρώπινες επινοήσεις, μπορούμε να διακρίνουμε την παραδοχή ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιόμαστε ελεύθεροι, έχουμε αξιοπρέπεια και αυτά αποτελούν αδιαπραγμάτευτες αρχές και αξίες που υπερβαίνουν, υποτίθεται, κάθε νόμο που δημιουργείται από τον άνθρωπο. Ωστόσο, φαίνεται ότι οι γυναίκες δεν λογίζονταν ως άνθρωποι σε αυτές τις διακηρύξεις αφού, τελικά, οι νόμοι που δημιουργούσαν οι άνθρωποι, στην πράξη, απέκλειαν τις γυναίκες από τη δημόσια δράση, δηλαδή από διαδικασίες που θα αναγνώριζαν στις γυναίκες το χαρακτηριστικό της λογικής, το οποίο είναι και αυτό που υποτίθεται ότι μας κάνει ανθρώπους.

H Catharine A. MacKinnon στο βιβλίο της «Are Women Human? And Other International Dialogues» (2006) ασκεί κριτική στα διεθνή νομικά πλαίσια που συχνά αποτυγχάνουν να αναγνωρίσουν ή να αντιμετωπίσουν επαρκώς τις έμφυλες ανισότητες. Υποστηρίζει ότι τα πλαίσια αυτά, συχνά, δε λαμβάνουν υπόψη τις υποκειμενικές εμπειρίες των γυναικών όσον αφορά τις διακρίσεις και τη βία, γεγονός που αποτελεί εμπόδιο για την πραγμάτωση της έμφυλης ισότητας. Με άλλα λόγια, έρχεται να θέσει το ερώτημα κατά πόσο η τρέχουσα συνθήκη προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι αποτελεσματική, αφού υποτίθεται ότι αυτό που ξέρουμε είναι ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα αφορούν ανεξαιρέτως όλους τους ανθρώπους.

Η συγγραφέας Dorothy L. Sayers, το 1938, σε μια διάλεξή της έδωσε τον τίτλο «Είναι οι γυναίκες άνθρωποι;» και άσκησε κριτική στον απλοϊκό ισχυρισμό ότι «μια γυναίκα είναι εξίσου καλή με έναν άνδρα», υποστηρίζοντας την κατανόηση των ανθρώπων ως ατόμων και όχι ως εκπροσώπων του φύλου τους.

Τελικά, λοιπόν, είμαστε οι γυναίκες άνθρωποι; Η ανθρωποποίηση ή η απανθρωποποίησή μας από τι και από ποιους εξαρτάται διαχρονικά;Αυτός ήταν ο πυρήνας των διεκδικήσεων των φεμινιστικών διεκδικήσεων. Να αναγνωριστούν τα σώματα με αιδοίο ως άνθρωποι. Όχι ως καλύτεροι, ως ικανότεροι, ως δυνατότεροι, ως ανώτεροι άνθρωποι. Απλά, άνθρωποι.

Φύλο = γυναίκες

H Deborah Cameron στο βιβλίο της «Φεμινισμός: το παρελθόν και το παρόν ενός κινήματος» (2020) αναφέρει ότι οι γυναίκες «προκειμένου να επιβεβαιώσουν ότι κι αυτές είναι άνθρωποι, όπως οι άνδρες, έπρεπε να συσπειρωθούν γύρω από το φύλο τους». Η Μάρω Παντελίδου-Μαλούτα, στο κείμενό της με τίτλο «Πολιτικές για την Αντιμετώπιση της Έμφυλης Ανισότητας και Σημασία του πώς Ορίζεται το Φύλο», το οποίο συμπεριλαμβάνεται σε έκδοση του ΚΕΘΙ το 2014 με τίτλο «Φύλο – Κοινωνία – Πολιτική», αναφερόμενη στις πολιτικές έμφυλης ισότητας στην Ελλάδα και πανευρωπαϊκά, γράφει ότι «πάσχουν από την ταύτιση φύλο = γυναίκες, σαν να
έχουν μόνο οι γυναίκες φύλο το οποίο φέρουν ως σύμβολο της μειονεξίας τους«.

Ιστορικά, ο όρος «gender» (κοινωνικό φύλο, όπως αποδίδεται στα Ελληνικα) είχε συχνά ταυτιστεί με τις γυναίκες, κυρίως λόγω του τρόπου που αναπτύχθηκε και χρησιμοποιήθηκε στις κοινωνικές επιστήμες και τις φεμινιστικές θεωρίες. Αρχικά, ο όρος χρησιμοποιήθηκε για να διαχωρίσει την κοινωνική κατασκευή των ρόλων, των συμπεριφορών και των προσδοκιών που συνδέονται με τα δύο φύλα, από το βιολογικό φύλο (sex).

Η εστίαση στις γυναίκες στο πλαίσιο της έρευνας για το φύλο προέκυψε επειδή πολλές από τις πρώιμες μελέτες και θεωρητικές προσεγγίσεις προσπάθησαν να αναλύσουν και να καταπολεμήσουν τις διακρίσεις και τις ανισότητες που βίωναν οι γυναίκες στην κοινωνία. Αυτό οδήγησε στην αντίληψη ότι ο όρος «gender» αφορά κυρίως τις γυναίκες, παρά το γεγονός ότι αφορά και τα δύο φύλα.

Ωστόσο, σταδιακά, η έρευνα και η συζήτηση διευρύνθηκαν για να συμπεριλάβουν τις εμπειρίες και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν και οι άνδρες, καθώς και άλλες ταυτότητες φύλου που δεν εντάσσονται εύκολα στη δυαδική κατηγοριοποίηση άνδρα/γυναίκας, όπως τα μη δυαδικά και τρανς άτομα. Σήμερα, ο όρος «gender» αναγνωρίζεται ως πολύπλοκος και πολυδιάστατος, καλύπτοντας ένα ευρύ φάσμα ταυτοτήτων και εμπειριών.

Άνδρες και Γυναίκες vs Αρρενωπότητες και Θηλυκότητες

Η συζήτηση μεταξύ των έννοιων «Άνδρες και Γυναίκες» από τη μία, και «Αρρενωπότητες και Θηλυκότητες» από την άλλη, αφορά τη διάκριση μεταξύ βιολογικού φύλου και κοινωνικού φύλου (gender). Οι όροι «άνδρες» και «γυναίκες» αναφέρονται κυρίως στα βιολογικά χαρακτηριστικά των ατόμων. Περιγράφουν τα δύο παραδοσιακά κατηγοριοποιημένα φύλα με βάση βιολογικά κριτήρια όπως τα γεννητικά όργανα, ορμόνες και άλλα βιολογικά χαρακτηριστικά. Οι όροι «αρρενωπότητες και θηλυκότητες» αναφέρονται στα κοινωνικά κατασκευασμένα χαρακτηριστικά, ρόλους, συμπεριφορές και προσδοκίες που οι κοινωνίες αποδίδουν σε άτομα με βάση το φύλο τους. Η «αρρενωπότητα» και η «θηλυκότητα» δεν είναι σταθερές κατηγορίες αλλά μεταβαλλόμενες και πολυδιάστατες, επηρεάζονται από πολιτισμικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς παράγοντες.

Οι έννοιες «άνδρας» και «γυναίκα» φέρουν ένα ουσιοκρατικό πρόσημο, δηλαδή, ιδέες που συνδέουν την κοινωνική δράση των διαφορετικών σωμάτων με μια βιολογική μοίρα. Με άλλα λόγια, συντηρούν τις παραδοσιακές αντιλήψεις που συνοδεύουν τα σώματα, διαχρονικά. Επίσης, αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους ως ενιαίες κατηγορίες μη λαμβάνοντας υπόψη τις πολλαπλές άλλες διασταυρώσεις προνομίων και ευαλωτοτήτων κάθε ατόμου, οι οποίες συνυπάρχουν με το φύλο τους (σεξουαλικός προσανατολισμός, χρώμα δέρματος, εθνότητα, θρησκεία, κατάσταση υγείας, κοινωνική τάξη κ.α.). Μια ακόμα πτυχή της κριτικής απέναντι στους όρους «άνδρας» και «γυναίκα» είναι η διατήρηση της ιδέας ότι το φύλο είναι ένα απόλυτα ορισμένο δίπολο. Τα δίπολα αποκλείουν άλλα ενδεχόμενα και νοηματοδοτούν τις διαφορές με όρους ανωτερότητας και κατωτερότητας.

Αν και για πρακτικούς, καθημερινούς, λόγους είναι απολύτως κατανοητό το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιούνται οι όροι «άνδρας» και «γυναίκα», το κείμενο αυτό επιχειρεί να δώσει μια οπτική που δεν περιορίζεται στο πρακτικό κομμάτι της καθημερινότητας.

Κάτι που «κάνεις» ή κάτι που «είσαι»;

H σύγχρονη φιλόσοφος και θεωρητικός του φύλου Judith Butler, με το βιβλίο της «Gender Trouble» (1990), προτείνει την έννοια της επιτελεστικότητας (performativity). Η Butler υποστηρίζει ότι το φύλο δεν είναι κάτι που «είμαστε» ή μια σταθερή ταυτότητα, αλλά κάτι που «κάνουμε» – μια σειρά επαναλαμβανόμενων πράξεων, στο πλαίσιο κοινωνικών κανόνων και συμβάσεων. Η επιτελεστικότητα του φύλου δείχνει ότι η ταυτότητα του φύλου δεν είναι σταθερή ή συνεπής, αλλά μεταβλητή και υπόκειται σε συνεχείς αλλαγές και διαπραγματεύσεις.

Η Butler υποστηρίζει ότι παρά το γεγονός ότι μέσα από την επιτέλεση που συμμορφώνεται στους κοινωνικούς κανόνες επιδιώκουμε τη μίμηση ενός πρωτότυπου φύλου, το πρωτότυπο αυτό δεν υπάρχει και δεν υπήρξε ποτέ. Αντίθετα, αυτό που θεωρούμε ως «φυσικό» ή «κανονικό» στο φύλο, είναι αποτέλεσμα συνεχών επαναλήψεων και επαναλαμβανόμενων επιτελέσεων που δημιουργούν την εικόνα μιας φυσικής τάξης.

Η κατανόηση της σημασίας του φύλου στην πράξη

Τελικά, γιατί πρέπει να αναλύουμε, να μελετάμε και να ανοίγουμε τον διάλογο για το φύλο; Στην πράξη, στην καθημερινότητά μας, που βοηθάει;

Το φύλο αποτελεί μορφή διάκρισης και ασκώντας κριτική στις πεποιθήσεις που διαχρονικά έχτισαν και συντηρούν τις διακρίσεις, συμβάλλουμε ενεργά στο να κάνουμε τον κόσμο λίγο πιο δίκαιο.  Αποκτώντας συνείδηση γύρω από το θέμα του φύλου, μπορούμε να κάνουμε πράξη τη δικαιοσύνη και την ισότητα τόσο στο μικροεπίπεδο (π.χ. μέσα στη σχολική τάξη, στη σχολική κοινότητα, στην οικογένεια, στην παρέα) όσο και ευρύτερα στην κοινωνία (π.χ. νομοθεσία, πολιτικές ισότητας και ευαισθητοποίησης της κοινωνίας, επιμορφώσεις).

Οι πεποιθήσεις που ιστορικά συνοδεύουν τα φύλα και παρουσιάζονται ως οικουμενικές αλήθειες που επιβάλλονται από τη φύση, είναι αναπόδεικτες, περιοριστικές και σε πολλές περιπτώσεις καταναγκαστικές. Η αμφισβήτησή τους είναι αναγκαία, προκειμένου οι άνθρωποι να κάνουμε τις επιλογές που οι ίδιοι επιθυμούμε και όχι αυτές που αποτελούν κοινωνικές προσδοκίες (π.χ. γονεϊκότητα, γονεϊκοί ρόλοι, έκφραση φύλου, επαγγελματικές επιλογές κ.α.)

Στην Ελλάδα, τα περιστατικά έμφυλης βίας βρίσκονται σχεδόν καθημερινά στην κορυφή της επικαιρότητας. Από τις συζητήσεις και τις αντιδράσεις σημαντικής μερίδας του κοινού, εμπειρικά, προκύπτει να υπάρχει μια δυσκολία κατανόησης και σύνδεσης των εδραιωμένων αυτών αντιλήψεων για το φύλο με αυτές τις πράξεις βίας. Τα μέτρα αύξησης των ποινών για εγκλήματα που εμπίπτουν στο φάσμα της έμφυλης βίας, από μόνα τους, δεν αρκούν. Δεν θα αλλάξουν τις βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις για το φύλο, οι οποίες έχουν ενσωματωθεί στα συστήματα σκέψης πολύ μεγάλου μέρους των πολιτών, ανδρών και γυναικών. Η καλλιέργεια συνείδησης φύλου των πολιτών της Ελληνικής κοινωνίας, ακόμα, δεν έχει καν δοκιμαστεί. Στο Ελληνικό σχολείο όχι μόνον απουσιάζει η Ολοκληρωμένη Σεξουαλική Εκπαίδευση, αλλά σε πολλές περιπτώσεις, οι εκπαιδευτικοί που ανοίγουμε τη συζήτηση για τα έμφυλα ζητήματα μέσα στην τάξη, βρισκόμαστε αντιμέτωπες/-οι με εκφοβιστικές πράξεις γονέων οι οποίες ενθαρρύνονται από τη μόνιμη ουδέτερη στάση της Πολιτείας.

Επίλογος

Όσο δύσκολο κι αν είναι να το ακούσουμε και πολύ περισσότερο να το δεχτούμε, το φύλο, στη δυτική σύγχρονη σκέψη δεν αποτελεί κάτι ξεχωριστό με ιδιαίτερη αξία. Αποτελεί ένα χαρακτηριστικό της τάξεως του χρώματος των μαλλιών. Με άλλα λόγια, το αν ένα σώμα έχει πέος και όρχεις ή αιδοίο, έχει την ίδια σημασία με το αν έχει ξανθά ή καστανά μαλλιά, μαύρα ή μπλε μάτια. Ποτέ δεν υπήρχε ρητορική και νόμοι που να κατασκευάζουν αποκλεισμούς ή προνόμια για τους ανθρώπους ανάλογα με το χρώμα των ματιών ή των μαλλιών τους. Η άρση των αποκλεισμών, των διακρίσεων και η αντιμετώπιση της βίας για λόγους που συνδέονται με αντιλήψεις για το φύλο, μπορεί να είναι αποτελεσματική μόνο από την εκ νέου νοηματοδότηση της έννοιας του φύλου, αν όχι την απόρριψή του. Δηλαδή, από την αντιμετώπιση των διαφορών των σωμάτων ως ένα ακόμα χαρακτηριστικό της ποικιλομορφίας τους και τίποτα περισσότερο απ’ αυτό.

---

^* Ίντερσεξ είναι τα άτομα των οποίων τα βιολογικά χαρακτηριστικά (χρωμοσώματα, ορμονικό προφίλ, εσωτερικά αναπαραγωγικά όργανα, εξωτερικά γεννητικά όργανα) δεν ταιριάζουν απόλυτα στις κατηγορίες «αρσενικό» και «θηλυκό», όπως αυτές έχουν οριστεί ιατρικά. Η ίντερσεξ κατάσταση είναι ανεξάρτητη από τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την έκφραση και την ταυτότητα φύλου του ατόμου. Ενημερωθείτε για τα ίντερσεξ άτομα και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν από εδώ.