Κείμενο – Μετάφραση και προσαρμογή συνοδευτικού υλικού: Μαρία Πατεράκη
Είστε εκπαιδευτικός και μια συνηθισμένη μέρα χρειάζεστε βοήθεια για να μεταφέρετε κάποια θρανία, από μια αίθουσα σε μια άλλη. Μπαίνετε σε μια τάξη και το βλέμμα σας αναζητά τα κατάλληλα, κατά την κρίση σας, άτομα που θα σας βοηθήσουν. Σε ποια άτομα επικεντρώνετε το βλέμμα σας; Πώς θα διατυπώσετε το αίτημά σας; Ποια άτομα προσδοκάτε να προσφερθούν; Ποια χαρακτηριστικά έχουν;
Μέσα και από άλλα κείμενα αυτού του ιστότοπου έχει επισημανθεί η σπουδαιότητα της επίγνωσης της θέσης που έχουμε ως εκπαιδευτικοί, όταν έχουμε οποιονδήποτε καθοδηγητικό ρόλο μέσα στο σχολείο. Δηλαδή, είτε όταν διδάσκουμε το μάθημά μας, είτε όταν υλοποιούμε προγράμματα και δράσεις με σκοπό την ανάπτυξη δεξιοτήτων ζωής κ.α. Στο συγκεκριμένο κείμενο θέτω ως προβληματισμό το πώς οι εσωτερικευμένες/ενσωματωμένες προκαταλήψεις μπορούν να σταθούν εμπόδιο στην προσπάθειά μας να μειώσουμε τις ανισότητες και τις διακρίσεις και να ενισχύσουμε την ορατότητα της ποικιλομορφίας και της πολλαπλότητας, σε κάθε συνθήκη εντός του σχολείου, ειδικά όμως όταν αναλαμβάνουμε το συντονισμό προγραμμάτων, όπως Ολοκληρωμένη Σεξουαλική Εκπαίδευση και Διαμεσολάβηση Ομηλίκων.
Γνώση με συναίνεση και πίστη
Ο κοινωνιολόγος Earl Babbie προτείνει τον ισχυρισμό ότι ένας τρόπος να αποκτήσουμε γνώση είναι όχι μέσα από αυτά που εμείς ερευνούμε ή βιώνουμε, αλλά μέσα από αυτά που ακούμε και με προθυμία αποδεχόμαστε, καθώς πορευόμαστε στη ζωή. Για παράδειγμα, η λήψη ενός μηνύματος -σε διάφορες παραλλαγές- γύρω από τη σωματική δυνατότητα των γυναικών, εδραιώνει μια αντίληψη ότι όλες οι γυναίκες είναι εύθραυστες, αδύναμες και μη αποτελεσματικές σε χειρονακτικές εργασίες. Αν επιστρέψουμε στην εισαγωγή αυτού του κειμένου και εφαρμόσουμε αυτή την οπτική τότε, η/ο εκπαιδευτικός που στέκεται στην πόρτα ενός τμήματος με σκοπό να ζητήσει βοήθεια για να κουβαλήσει τα θρανία, πώς είναι πιθανό να το κάνει; Αυτό θα σημαίνει απαραίτητα ότι η/ο εκπαιδευτικός είναι σεξίστρια/-ης, υποστηρίζει τις έμφυλες διακρίσεις και επιθυμεί διακαώς έναν κόσμο έμφυλα ιεραρχημένο; Όχι. Το ενδεχόμενο να αναπαράγει ασυνείδητα ενσωματωμένες στερεοτυπικές αντιλήψεις που πρόθυμα δέχτηκε σε όλη της/του τη ζωή, χωρίς να αμφισβητήσει ποτέ, είναι μια σημαντική πιθανότητα. Επομένως, χωρίς να έχει καμία πρόθεση να αποκλείσει κανένα άτομο από μια κοινή δραστηριότητα, τελικά, το κάνει.
Η δύναμη του λόγου
Ας παραμείνουμε στο σενάριο. Ας υποθέσουμε ότι η/ο εκπαιδευτικός στέκεται στην πόρτα και λέει: «Θέλω 5 αγόρια να με βοηθήσουν να μεταφέρω θρανία». Τι λέει, τελικά, μέσα από αυτή τη διατύπωση; Ο λόγος έχει τη δυναμική της ρύθμισης, της επικύρωσης και της αμφισβήτησης. Ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε, συνειδητά και ασυνείδητα, τις λέξεις που θα συγκροτήσουν ένα νόημα, δηλώνει ρητά και άρρητα κάποια πράγματα. Στην προκειμένη περίπτωση είναι και κανονιστικός (θέτει όρους και προϋποθέσεις) και επικυρωτικός (επιβεβαιώνει μια βαθιά αντίληψη που αφενός αντιμετωπίζει το αρσενικό ως ενιαία κατηγορία και αφετέρου την αντίληψη ότι το αρσενικό συνδέεται «εκ φύσεως» με μεγάλη σωματική ικανότητα, αντιθετικά πάντα προς το θηλυκό).
Αν υποθέσουμε, τώρα, ότι μέσα στο συγκεκριμένο τμήμα υπάρχουν και τρία αγόρια με κάποιου είδους αναπηρία. Μιας και το ζήτημα του κοινωνικού αποκλεισμού και της αορατότητας των ατόμων με αναπηρία είναι πιο συνειδητό στις μέρες μας, ενδεχομένως, η/ο εκπαιδευτικός να έχει κατα νου πιο συνειδητά να επιλέξει τον τρόπο με τον οποίο θα ζητήσει βοήθεια, ώστε να μην φέρει τα παιδιά σε δύσκολη θέση. Μπορεί, για παράδειγμα, να απευθυνθεί σε άλλο τμήμα ή μπορεί να ζητήσει βοήθεια από συγκεκριμένα αγόρια του τμήματος. Σε αυτή την εκδοχή του σεναρίου, μια σημαντική παρατήρηση είναι ο βαθμός εσωτερίκευσης προκαταλήψεων που συνδέονται με κοινωνικές ομάδες και το πώς αυτές έχουν κανονικοποιηθεί μέσα μας. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, οι έμφυλες προκαταλήψεις συγκριτικά με αυτές που αφορούν την ικανότητα των ατόμων με αναπηρία, μπορεί να είναι πιο ασυνείδητες. Με άλλα λόγια, η/ο εκπαιδευτικός του σεναρίου μπορεί να σκεφτεί πιο εύκολα τι να πει ή τι να μην πει, τι να κάνει ή τι να μην κάνει προκειμένου να μην κάνει τα αγόρια με αναπηρία να νιώσουν άσχημα, αποκλείοντάς τα από τη δυνατότητα να προσφέρουν τη βοήθειά τους. Από την ίδια οπτική, ο αποκλεισμός των κοριτσιών (ανεξάρτητα από τις σωματικές τους ικανότητες και δυνατότητες) από τέτοιες δραστηριότητες μπορεί να μοιάζει «φυσικός» και αυτονόητος.
Ασυνείδητες προκαταλήψεις
Αρχικά, ας δούμε τον ορισμό που προτείνει η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρία (American Psychological Association) για τον όρο «Ασυνείδητες Προκαταλήψεις» (Implicit Bias):
«Ασυνείδητες προκαταλήψεις, γνωστές και ως ασυνείδητες συμπεριφορές, είναι αρνητικές συμπεριφορές, για τις οποίες το άτομο δεν έχει επίγνωση, προς συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες.
Οι ασυνείδητες προκαταλήψεις θεωρείται ότι διαμορφώνονται εμπειρικά και από δεδομένες συνδέσεις ανάμεσα σε συγκεκριμένες ποιότητες και κοινωνικές κατηγορίες με χαρακτηριστικά όπως η φυλή ή και το φύλο. Οι αντιλήψεις και οι συμπεριφορές ενός ατόμου μπορούν να επηρεαστούν από τις ασυνείδητες προκαταλήψεις που έχουν εσωτερικεύσει, ακόμα κι αν δεν έχουν επίγνωση ότι τις έχουν. Η σιωπηρή προκατάληψη είναι μια πτυχή της ασυνείδητης κοινωνικής γνώσης: το φαινόμενο ότι οι αντιλήψεις, οι στάσεις και τα στερεότυπα μπορούν να λειτουργήσουν πριν από τη συνειδητή πρόθεση ή έγκριση.«
Οι Shah & Bohlen (2023) ορίζουν τις ασυνείδητες προκαταλήψεις ως στάση που επηρεάζει ασυνείδητα τις αντιλήψεις, τις πράξεις και τις αποφάσεις μας. Οι ασυνείδητες προκαταλήψεις, συχνά, επηρεάζουν τη συμπεριφορά που οδηγεί σε άνιση μεταχείριση των ανθρώπων με βάση τη φυλή, την εθνικότητα, την ταυτότητα φύλου, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την ηλικία, την αναπηρία, την κατάσταση της υγείας και άλλα χαρακτηριστικά.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνον τους χώρους εκπαίδευσης, άλλα όλους, δημόσιους και ιδιωτικούς. Στους εκπαιδευτικούς χώρους, όπου υπάρχει σταθερά η ανάγκη αρμονικής συνύπαρξης, αίσθησης ασφάλειας και συμπερίληψης, η ανάδειξη του ζητήματος μπορεί να βοηθήσει περισσότερες/-ους εκπαιδευτικούς να στηρίξουν πιο συνειδητά και πιο αποτελεσματικά τις προσπάθειες επίτευξεις αυτών των στόχων.
Ο αντίκτυπος στην ανάπτυξη δεξιοτήτων ζωής
Ένας από τους ρόλους που (δεν) έχει το σύγχρονο σχολείο είναι η προσφορά στήριξης στα νέα παιδιά να αναπτύξουν δεξιότητες ζωής, δηλαδή, τρόπους αποτελεσματικής αντιμετώπισης καθημερινών προκλήσεων που αφορούν όλα τα είδη ανθρώπινων σχέσεων, σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Αυτό, μπορεί να καλλιεργηθεί σταδιακά, από μικρή ηλικία και με ποικίλα εργαλεία και μέσα.
Οι εκπαιδευτικοί που αποφασίζουμε να εμπλακούμε στη συστηματική υλοποίηση προγραμμάτων για την ανάπτυξη δεξιοτήτων ζωής στις μαθήτριες και στους μαθητές μας, ξέρουμε ότι έχουμε καλές προθέσεις. Θέλουμε να προσφέρουμε κάτι περισσότερο στα παιδιά, θέλουμε να τους δείξουμε μια άλλη πλευρά του σχολείου και της εκπαίδευσης, θέλουμε να τηρήσουμε την υπόσχεση, που δίνουν πάντα οι ενήλικες στα παιδιά, ότι θα τα βοηθήσουμε να καταλάβουν και να αντιμετωπίσουν τον κόσμο. Τι θα μπορούσε να πάει στραβά στην πράξη όταν ξεκινάμε με τόσο καλές προϋποθέσεις; Πολλά. Ένα από αυτά είναι το θέμα αυτού του κειμένου. Η ασυνείδητη έκφραση προκαταλήψεων.
Ας δούμε ξανά δύο παραδείγματα, κατά αντιστοιχία, ώστε οι ισχυρισμοί να αρχίσουν να πέρνουν ένα πιο καθορισμένο σχήμα.
Ας υποθέσουμε ότι ως εκπαιδευτικοί συντονίζουμε ένα πρόγραμμα Διαμεσολάβησης Ομηλίκων. Η ομάδα μας είναι μεικτή ως προς το φύλο και πολυπολιτισμική. Μετά τις θεωρητικές εκπαιδεύσεις, ακολουθούν οι προσομοιώσεις επίλυσης συγκρούσεων με τη στρατηγική της διαμεσολάβησης. Οι ρόλοι αυτοί έχουν μια θεατρικότητα, σε συνθήκες προσομοίωσης, και συνήθως η προθυμία συμμετοχής από τα παιδιά είναι μεγάλη. Επειδή, εμείς συντονίζουμε το πρόγραμμα, εμείς αναγνωριζόμαστε και ως ηγετικά πρόσωπα και προφανώς ως αυτά που λαμβάνουν αποφάσεις για το πώς θα κυλήσουν τα πράγματα σε μια διαδικασία. Και σε αυτή την περίπτωση, οι επιλογές μας μπορεί να περιλαμβάνουν κάποιο μοτίβο το οποίο μπορεί να καθρεφτίζει, τελικά, κάποια ασυνείδητη προκατάληψη. Μπορεί, ας πούμε, στη θέση των διαμεσολαβητριών να επιλέγουμε μόνο κορίτσια, επειδή πιστεύουμε ότι «εκ φύσεως» τα κορίτσια είναι φιλειρηνικά και φροντιστικά και συνεπώς θα επιτελέσουν τον ρόλο της διαμεσολαβήτριας πιο αποτελεσματικά. Ακόμα, μπορεί σε σενάρια συγκρούσεων συγκεκριμένου τύπου να επιλέγουμε, ασυνείδητα, για τον ρόλο των μερών της σύγκρουσης, παιδιά με καταγωγή από ανατολικές χώρες. Κατά τη διαδικασία της προσομοίωσης, η δουλειά των υπόλοιπων ατόμων είναι να παρατηρούν τη διαδικασία και μετά το τέλος της να επισημαίνουν τα δυνατά σημεία της και αυτά που χρειάζονται βελτίωση. Σε αυτό το σημείο, οι εσωτερικευμένες προκαταλήψεις μπορεί να παίξουν τον ρόλο τους στο να εμποδίσουν, τόσο εμάς όσο και τα παιδιά που παρατηρούν, να αναγνωρίσουν στάσεις που εκφράζουν προκατάληψη, με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, οι οποίες προέρχονται από τις/τους διαμεσολαβήτριες/-ες και κατευθύνονται προς τα μέρη της σύγκρουσης.
Η Ολοκληρωμένη Σεξουαλική Εκπαίδευση, από την άλλη, μπορεί να αποτελέσει «πεδίον δόξης λαμπρόν» για τη συστηματική έκφραση εσωτερικευμένων προκαταλήψεων από εμάς τις/τους εκπαιδευτικούς αλλά και τα παιδιά. Γιατί; Γιατί, ειδικά το θέμα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας είναι βαριά φορτισμένο με ηθικά πρόσημα, με ντροπή και με ενοχή. Επίσης, μέρος αυτής της εκπαίδευσης αποτελεί και η ανάλυση αυτού που ονομάζουμε «φύλο», όπου ειδικά εδώ είναι πάρα πολύ εύκολο να αναπαραχθούν ασυνείδητες στάσεις και αντιλήψεις που αφορούν τη σεξουαλικότητα σε συνδυασμό με το φύλο. Ακριβώς επειδή βλέπω την ιδιαιτερότητα αυτού του πεδίου σε σχέση με το θέμα του κειμένου, θα περιοριστώ σε δύο πολύ συγκεκριμένα παραδείγματα, τα οποία συνήθως δεν αναφέρονται και πολύ: η σεξουαλικότητα των ατόμων με αναπηρία και η σεξουαλικότητα των ατόμων ώριμης ηλικίας. Συνήθως, αυτό που πιστεύουμε για τα άτομα με αναπηρία είναι ότι δεν έχουν σεξουαλικότητα, δεν έχουν επιθυμία ή και να έχουν, δε μπορούν να την εκπληρώσουν. Παρόμοια πράγματα, συνήθως, πιστεύουμε και για τα άτομα που βρίσκονται σε ώριμη ηλικία. Όταν, λοιπόν, θέλουμε να ανοίξουμε αυτά τα θέματα, στο πλαίσιο μιας εκπαίδευσης, χρειάζεται να έχουμε σκεφτεί τι νιώθουμε, τι πιστεύουμε, τι ξέρουμε και από πού το ξέρουμε αυτό που μάθαμε. Ειδικά, αν στην ομάδα μας υπάρχει άτομο με αναπηρία, χρειάζεται να αποκτήσουμε επίγνωση για το αν αναγνωρίζουμε τα άτομα με αναπηρία ως πρόσωπα που έχουν σεξουαλικότητα, όπως κάθε άλλο προσωπο. Η σπουδαιότητα της προετοιμασίας (θα έπρεπε να) είναι αυτονόητη και η προσπάθεια απόκτησης επίγνωσης των ασυνείδητων προκαταλήψεών μας, αποτελεί σημαντικό μέρος της. Ο κατάλογος των παραδειγμάτων που θα μπορούσα να αναφέρω για το συγκεκριμένο αντικείμενο, είναι ατελείωτος. Αυτό που μπορώ, όμως, να προτείνω είναι βασιστούμε πάνω στις θεματικές που προτείνονται από διεθνείς οργανισμούς και να δώσουμε λίγο χρόνο στους εαυτούς μας να σκεφτούν αντιλήψεις και ιδέες που συνδέονται με αυτές και θα μπορούσαν να φέρουν τα αντίθετα απότελέσματα από αυτά που επιδιώκουμε.
Συνειδητοποιώντας τις εσωτερικευμένες, ενσωματωμένες, ασυνείδητες προκαταλήψεις μας μπορούμε να βοηθήσουμε εμάς και τα παιδιά να κατανοήσουμε και να αποδεχτούμε ότι όλες και όλοι μεγαλώνουμε σε πολιτισμικά πλαίσια και σε ιστορικές στιγμές που διαμορφώνουν δυναμικά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα πράγματα. Αυτή η αναγνώριση δεν είναι ένδειξη αδυναμίας και η ασυνείδητη έκφραση εσωτερικευμένων προκαταλήψεων δεν αποτελεί ένδειξη κακού χαρακτήρα και κακών προθέσεων. Αντιθέτως, κάθε βαθμός επίγνωσης του εαυτού μας μπορεί να είναι μια νίκη απέναντι σε ιδέες που χωρίζουν τους ανθρώπους αντί να τους ενώνουν και σε βάθος χρόνου να έχει σημαντική συμβολή στη μείωση των ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού.
Δεξιότητες Ζωής 