Έρευνα – Κείμενο: Μαρία Πατεράκη
Όσες και όσοι ασχολούμαστε με το σύνθετο πεδίο της Ολοκληρωμένης Σεξουαλικής Εκπαίδευση (ΟΣΕ), συνηθίζουμε να αναφερόμαστε στα οφέλη που αυτή έχει στα άτομα τα οποία εκπαιδεύονται. Ωστόσο, φαίνεται ότι όταν σε ένα περιβάλλον όπως είναι το σχολείο, αναπτύσσονται προγράμματα ΟΣΕ ή και οι εκπαιδευτικοί εντάσσουν θεματικές της ΟΣΕ μέσα στα διδακτικά τους αντικείμενα, οφέλη υπάρχουν και για τα παιδιά τα οποία δεν παρακολουθούν συστηματικά ένα πρόγραμμα με συγκεκριμένη δομή. Σε αυτό το κείμενο θέλω να αναδείξω μια εμπειρική παρατήρηση. Τη διαφορά που άρχισα να διαπιστώνω, όλο και πιο έντονα, στον τρόπο με τον οποίο τα έφηβα κορίτσια ζητούσαν σερβιέτες όταν η εμμηνόρροια τις πετύχαινε απροετοίμαστες. Χαμηλή φωνή, κατεβασμένα μάτια και ντροπή. Αυτά χαρακτήριζαν τις περισσότερες νεαρές κοπέλες όταν απευθύνονταν στις καθηγήτριές τους (δηλαδή, σε άλλες γυναίκες) για να τις βοηθήσουν με την άμεση διαχείριση της περιόδου τους. Σταδιακά, όμως, αυτό άλλαξε και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που ήταν αδύνατο να περάσει απαρατήρητο. Πολλά κορίτσια, πλέον, έρχονται στο γραφείο και ζητούν βοήθεια περήφανα.
Μα υπάρχει κάποιος λόγος να αισθάνεται κάποια υπερήφανη επειδή έχει περίοδο;! Ακούγεται αστείο και θα ήταν, αν η εμμηνόρροια, αυτή η φυσική λειτουργία των σωμάτων που ταξινομούνται ως θηλυκά, δεν κουβαλούσε ένα τεράστιο φορτίο πολιτισμικών ερμηνειών έως και τον 20ο αιώνα. Αξιολογικό φορτίο που ξεκίνησε από φιλοσόφους και θρησκευτικούς ηγέτες, κατά τους αρχαίους χρόνους, και φαίνεται πως επηρέασε τις επιστήμες μέχρι την πρόσφατη ιστορία. Δεν θα χρειάζόταν, λοιπόν, να συζητάμε για υπερηφάνεια αν δεν χρειαζόταν να αντικαταστήσουμε μια διαχρονική ντροπή με κάτι άλλο εξίσου ηχηρό και προκλητικό.
Η πίστη και η κοινωνική συμμόρφωση στην αυθεντία, δηλαδή, στα πρόσωπα εκείνα που αναγνωρίζονται ως ικανά και άξια να έχουν ηγετικό και καθοδηγητικό ρόλο των πολλών, αποτελούν διαχρονικά τον βασικό δίαυλο επικοινωνίας του χθες με το σήμερα. Ανάλογα με τη χρονική περίοδο και τη γνώση, προϊόν μεθοδευμένης έρευνας και επαλήθευσης, οι υποθέσεις, οι μύθοι και οι πολιτισμικές ερμηνείες της εμμηνόρροιας, διαμόρφωναν την κοινωνική αντίληψη για τις λειτουργίες της «γυναικείας φύσης» και σε μεγάλο βαθμό όριζαν τη θέση των γυναικών στην κοινωνία, αλλά και την αξία τους ως ανθρώπινα όντα.
Στη συνέχεια του κειμένου, χρησιμοποιώ τρία επιστημονικά έργα προκειμένου να αναδείξω τη διαχρονικότητα της ντροπής που συνοδεύει την εμμηνόρροια και πώς οι ερμηνείες μιας απλής βιολογικής λειτουργίας επιδρούν, ακόμα και σήμερα, στον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή και ορατή, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η πληροφορία γύρω από αυτή είναι εύκολα προσβάσιμη και πλήρης.
Μεταβαίνοντας από την καθαρότητα στην ακαθαρσία
Η Sally Dammery (2016) στο βιβλίο της «First Blood: A cultural study of menarche», αφιερώνει το κεφάλαιο 3 στην πολιτισμική αντίληψη ότι το γυναικείο σώμα παύει να είναι καθαρό με την έλευση της πρώτης περιόδου. Δηλαδή, με τη μετάβαση του γυναικείου σώματος από την κατάσταση της παιδικότητας στην κατάσταση της εφηβείας. Η Dammery αναφέρει ότι μέσα από συνεντεύξεις που διεξήγαγε αναδείχθηκε ο τρόπος μέσα από τον οποίο επιδρά η θρησκεία στο πώς θα γίνει αντιληπτή η εμμηνόρροια (περίοδος) στις γυναίκες. Φαίνεται, λοιπόν, ότι οι γυναίκες με τις οποίες μίλησε η Dammery, συνδέουν την ιδέα της «ακαθαρσίας» με την ιδέα της «μόλυνσης». Η συγγραφέας παρατηρεί ότι το αφήγημα του «ακάθαρτου» γυναικείου σώματος που επηρεάζει τον τρόπο που οι γυναίκες αντιλαμβάνονται τη φυσική λειτουργία των σωμάτων τους, είναι μέρος πολλών θρησκευτικών παραδόσεων, όπως του Ιουδαϊσμού, του Ισλαμισμού, του Ανατολικού και Δυτικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού, του Ινδουισμού και του Βουδισμού. Αναφερόμενη σε εργασία άλλων ανθρωπολόγων, εστιάζει σε δύο ζεύγη κυρίαρχων πολιτισμικά κατασκευασμένων ιδεών τα οποία τροφοδοτούν την κατασκευή taboo. Ακαθαρσία και μόλυνση, ασάφεια και ανωμαλία. Η χρησιμότητα των taboo είναι η σταθερότητα της κοινωνικής οργάνωσης και ο μηχανισμός των taboo φαίνεται να λειτουργεί λόγω της κοινωνικής συμμόρφωσης στην πίστη και στην εξουσία κάποιου προσώπου ή κάποιων προσώπων με ηγετικό ρόλο. Με πιο απλά λόγια, ενσωματώνουμε πολιτισμικές ιδέες για τα πράγματα γύρω μας βάσει των όσων ακούμε και μαθαίνουμε από πρόσωπα που έχουν κάποιον καθοδηγητικό ρόλο στη ζωή μας και ηγετικό ρόλο στην κοινότητα και στην κοινωνία. Η σύνδεση του ακάθαρτου με το μολυσματικό και τη μεταδοτικότητα που απειλεί την επιβίωση και την ευημερία του είδους, έρχεται και δένει με την αναστάτωση που φέρνει η αμφιβολία για οτιδήποτε δεν έχουμε τη γνώση να κατανοήσουμε και ενισχύεται από οτιδήποτε διαφέρει από τη νόρμα και μοιάζει απειλητικό.
Από δεδομένα ανθρωπολογικών μελετών προκύπτει ότι στην αρχαιότητα, ο περισσότερος χρόνος της αναπαραγωγικής φάσης της ζωής των γυναικών δεσμευόταν από την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό και λιγότερο από την εμμηνόρροια. Αυτό, καθιστούσε το φαινόμενο πιο παρατηρήσιμο και πιο παράξενο, ακριβώς επειδή ήταν ασυνήθιστο. Η συγγραφέας αναφέρεται σε ένα εδάφιο της Γένεσης, όπου η Ραχήλ αρνείται να σταθεί μπροστά στον πατέρα της, επικαλούμενη την επιβάρυνσή της από τη «γυναικεία συνήθεια». Ελλείψει νερού και πρακτικών υγιεινής, η καθημερινότητα των γυναικών κατά τις μέρες της εμμηνόρροιας ήταν δύσκολη, όχι μόνον εξαιτίας της δυσκολίας ελέγχου ροής του αίματος αλλά και λόγω της κοινωνικής αντιμετώπισης του φαινομένου ως taboo. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η έναρξη της εμμηνόρροιας θεωρείται ανωμαλία, αφού τα γυναικεία σώματα αιμορραγούν δίχως αυτό να δικαιολογείται από την ύπαρξη κάποιας ασθένειας ή κάποιου τραύματος («ανωμαλία»). Επιπλέον, το άτομο δεν είναι ούτε παιδί, ούτε γυναίκα ικανή να αναπαραχθεί και αυτό δημιουργεί μια ασάφεια για το ρόλο που πρέπει να έχει αυτό το πρόσωπο στην κοινωνία. Για τις αρχαίες κοινωνίες, η κατάσταση της εμμηνόρροιας συμβόλιζε την αστάθεια και συνεπώς την επικινδυνότητα, όχι μόνο για την υπόλοιπη κοινωνική ομάδα αλλά και για το ίδιο το κορίτσι. Αυτός ο τρόπος αντίληψης της εμμηνόρροιας οδηγούσε στην ανάπτυξη κανόνων ρύθμισης της ζωής της νεαρής γυναίκας που ξεκινούσε να έχει περίοδο.
Φαίνεται ότι η απουσία γνώσης σχετικά με τη βιολογική λειτουργία του γυναικείου σώματος ενθάρρυνε τα κυρίαρχα συστήματα σκέψης της εποχής, τα οποία έθεταν τους κοινωνικούς κανόνες, να επιδρούν με τρόπους στιγματιστικούς προς τις γυναίκες και να νομιμοποιούν κοινωνικούς αποκλεισμούς σε βάρος τους, ως μέτρο πρόληψης του κινδύνου της «μόλυνσης» από το «ακάθαρτο» γυναικείο σώμα.
Η εμμηνόρροια για τον Αριστοτέλη και τον Ιπποκράτη
Στο ακαδημαϊκό άρθρο της Lesley Dean-Jones, (1989) «Menstrual Bleeding according to the Hippocratics and Aristotle», διαβάζουμε ότι στην Αρχαία Ελλάδα, η γυναικεία ανατομία γινόταν αντιληπτή από την εξωτερική παρατήρηση και τη σύγκριση της με ορισμένα είδη ζώων. Οι άνδρες επιστήμονες της εποχής , οι οποίοι διαμόρφωναν και τα κυρίαρχα αφηγήματα, φαίνεται να εστιάζουν στη μήτρα και να κάνουν υποθέσεις τόσο για τη λειτουργία και τη συμπεριφορά της όσο και για επίδραση που έχει στην υγεία της γυναίκας. Οι αντιλήψεις για τη γυναικεία φυσιολογία δεν βασίζονταν μόνο στην παρατήρηση, αλλά και στις πολιτισμικές απόψεις για τη φύση της γυναίκας ως διαφορετικής και «κατώτερης» από αυτή του άνδρα. Οι γυναίκες θεωρούνταν πιο «υγρές» και «μαλακές» από τους άνδρες, κάτι που υποδήλωνε μεγαλύτερη ευαισθησία και ανάγκη αποβολής περίσσειας υγρών μέσω της εμμηνόρροιας, ενώ η εμμηνόρροια θεωρούνταν φυσικός μηχανισμός απομάκρυνσης του περιττού αίματος, που προέκυπτε από την λιγότερο ενεργή ζωή των γυναικών σε σύγκριση με τους άνδρες. Οι γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα είχαν περιορισμένους ρόλους, κυρίως στη φροντίδα του σπιτιού και στην αναπαραγωγή. Αυτή η κοινωνική πραγματικότητα επηρέασε τις ιατρικές θεωρίες, οι οποίες συχνά ερμήνευαν τη γυναικεία φυσιολογία αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της μητρότητας και της γονιμότητας. Ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία καθόριζε και την επιστημονική ερμηνεία του σώματός της και οι επιστήμονες της εποχής έδιναν έμφαση στη μήτρα και τη λειτουργία της ως «εργαλείου» αναπαραγωγής, αγνοώντας άλλες πτυχές της γυναικείας φυσιολογίας.
Στην αρχαιότητα, το εμμηνορροϊκό αίμα συχνά αποκτούσε συμβολική σημασία που συνδεόταν και με θρησκευτικές αντιλήψεις. Συγκρινόταν με το αίμα των θυσιών, το οποίο θεωρούνταν καθαρτήριο και σημαντικό για την αποκατάσταση της σχέσης με τους θεούς και σε άλλες περιπτώσεις είχε ρυθμιστικό χαρακτήρα, αφού οι θρησκευτικές τελετές επηρεάζονταν από την κατάσταση της εμμηνορροϊκής ροής. Οι γυναίκες που βρίσκονταν σε περίοδο αιμορραγίας μπορεί να αποκλείονταν από συγκεκριμένες τελετουργίες λόγω πεποιθήσεων περί «καθαρότητας».
Αυτό που καταδεικνύεται μέσα από το κείμενο είναι το πώς η επιστημονική σκέψη στην αρχαιότητα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με πολιτισμικές και κοινωνικές παραδοχές και το πώς η έλλειψη επιστημονικής μεθόδου και τα στερεότυπα για τις γυναίκες οδήγησαν σε εσφαλμένα συμπεράσματα που επηρέασαν τη μεσαιωνική και προ-μοντέρνα ιατρική σκέψη για αιώνες.
Μυθολογικές προσεγγίσεις της εμμηνόρροιας
Οι Tan, Haththotuwa και Fraser (2016), στο ακαδημαϊκό άρθρο με τίτλο «Cultural aspects and mythologies surrounding menstruation and abnormal uterine bleeding», αναδεικνύουν τις μυθολογικές προσεγγίσεις, τις θρησκευτικές, ιστορικές και σύγχρονες αντιλήψεις για την εμμηνόρροια και τον αντίκτυπο αυτών στις ιατρικές πρακτικές. Εδώ, θα εστιάσουμε στις μυθολογίες γύρω από την εμμηνόρροια, για τις οποίες παρατηρούμε ότι συνδυάζουν έναν χαρακτήρα μαγείας, ιερότητας και τιμωρίας. Στη Βόρεια Ευρώπη, η έμμηνος ρύση απεικονίζεται ως πηγή δύναμης. Ο θεός Θωρ αποκτά πρόσβαση στη «γη της διαφώτισης» μέσω της επαφής του με το αίμα των Πρωτομητέρων, ισχυρών θηλυκών μορφών. Στην Ελλάδα, Το αίμα της έμμηνου ρύσης θεωρείται ως «υπερφυσικό κόκκινο κρασί» που προσφέρθηκε στους θεούς από τη θεά Ήρα. Αυτή η αντίληψη ενίσχυε την εικόνα του αίματος ως μαγικού και ιερού. Στην Ινδουϊστική παράδοση, βλέπουμε, ότι η εμμηνόρροια παρουσιάζεται ως τιμωρία για τη δολοφονία ενός ιερέα (Μπράχμα) και για τον πολιτισμό των Μάγια είναι αποτέλεσμα παραβίασης κοινωνικών κανόνων. Οι ιθαγενείς της Αμερικής θεωρούν την εμμηνόρροια ισχυρή και επικίνδυνη δύναμη και επικαλούνται ένα μύθο κατά τον οποίο επτά γυναίκες χρησιμοποίησαν την εμμηνόρροια τους για να εξουδετερώσουν ένα πανίσχυρο τέρας.
Η ενίσχυση των προκαταλήψεων για το αίμα της περιόδου, φαίνεται να εντείνεται κατά τον 20 αιώνα από επιστημονικούς ισχυρισμούς περί τοξινών που εμπεριέχει αυτό. Οι θεωρίες αυτές πρότειναν ότι το εμμηνορροϊκό αίμα μπορεί να προκαλέσει αλλοιώσεις στο περιβάλλον. Παρότι αργότερα απορρίφθηκε, η θεωρία συνέβαλε στην καλλιέργεια μύθων για την «επικινδυνότητα» της εμμηνόρροιας.
Κλείνοντας αυτό το κείμενο, σκέφτομαι ότι πληροφορίες όπως οι παραπάνω μπορούν να βοηθήσουν ανθρώπους κάθε ηλικίας και κάθε φύλου να κατανοήσουν βαθύτερα το πρόβλημα της έμφυλης ανισότητας, το οποίο φαντάζει άλυτο. Οι δομικές αιτίες που πρέπει να δουλέψουμε ως σύγχρονες κοινωνίες έχουν τον χαρακτήρα όσων παρουσιάζονται σε αυτό. Οι αποκλεισμοί και οι διαχωρισμοί κάθε μορφής βασίζονται σε πολιτισμικές ερμηνείες φαινομένων που κρίνονται ως απειλητικά για τη διατήρηση μιας τάξης. Ωστόσο, η πράξη δείχνει ότι η τάξη που φαίνεται να χρειάζεται να διατηρηθεί διαμορφώνεται ξανά και ξανά με άλλους όρους κάθε φορά. Αυτή η πλαστικότητα του πολιτισμού και της κοινωνίας μάς επιτρέπει να γνωρίζουμε ότι κάθε αλλαγή είναι εφικτή και κάθε αλλαγή δεν συνεπάγεται απειλή. Στην προκειμένη περίπτωση, η βαθιά αντίληψη των γυναικείων σωμάτων ως απλά σώματα και όχι ως αντίθετα προς τα ανδρικά, μπορεί να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα αντίστασης στις πολιτισμικές ερμηνείες των σωματικών διαφορών που ταξινομούν και ιεραρχούν τους ανθρώπους, άρα καθορίζουν και την αξία τους.
Δεξιότητες Ζωής 