Έρευνα – Κείμενο: Μαρία Πατεράκη
Η πρώτη φορά που έμαθα για τους επανορθωτικούς κύκλους, ως μια καλή πρακτική επίλυσης συγκρούσεων ανάμεσα σε μέλη μιας ομάδας/κοινότητας, ήταν από τη Δήμητρα Γαβριήλ. Η ίδια, μέσα από την επαγγελματική της ιδιότητα, εφαρμόζει πρακτικές επανορθωτικής δικαιοσύνης και αυτή η συζήτηση με παρακίνησε να αναζητήσω περισσότερες πληροφορίες γι’ αυτή την τεχνική. Έτσι, παράλληλα με τη δρομολόγηση της δικής μου επιμόρφωσης, αποφάσισα να ψάξω σχετική βιβλιογραφία και εκπαιδευτικό υλικό. Διαπίστωσα ότι υπάρχει πλούσια βιβλιογραφία που αναφέρεται στη σχέση της επανορθωτικής δικαιοσύνης με τη σχολική κοινότητα, αλλά και αρκετό εκπαιδευτικό υλικό, το οποίο διατίθεται δωρεάν από ποικίλες πηγές, και θα μπορούσαμε να χρησιμοποίησουμε στο σχολείο. (Μέσα από αυτόν τον ιστότοπο πρόκειται να διατεθούν στην ελληνική γλώσσα κάποια από αυτά τα υλικά, το επόμενο διάστημα)
Στο κείμενο που ακολουθεί παρουσιάζω αυτή την τεχνική επίλυσης συγκρούσεων ως μια ακόμα πρόταση για την πρόληψη της βίας ανάμεσα σε ανήλικα άτομα, αλλά και ως έναν τρόπο ενδυνάμωσης των μελών της σχολικής κοινότητας κι ενίσχυσης της μεταξύ τους εμπιστοσύνης. Διανύοντας μια χρονική περίοδο κατά την οποία βασικό θέμα προβληματισμού είναι πώς θα μπορούσαμε να βοηθήσουμε τους νέους ανθρώπους να αναπτύξουν δεξιότητες ζωής, βοηθώντας τους έτσι να διαχειρίζονται πιο αποτελεσματικά την καθημερινότητά τους, οι τεχνικές ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων αποτελούν εξαιρετικά σημαντικό εφόδιο.
Επανορθωτικοί Κύκλοι στο Σχολείο: Αναπτύσσοντας την Κοινότητα κι Ενδυναμώνοντας τα Παιδιά
Στα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, η έννοια της δικαιοσύνης έχει συνδεθεί παραδοσιακά με τιμωρητικά μέτρα, τα οποία θεωρούνται βασικός τρόπος αντιμετώπισης των συγκρούσεων ή της παραβίασης των κανόνων. Αν και τα μέτρα αυτά ενισχύουν τη συμμόρφωση, συχνά αποτυγχάνουν να αντιμετωπίσουν δομικά τις αιτίες της βλάβης ή να προσφέρουν μια ουσιαστική ευκαιρία στα εμπλεκόμενα μέρη να κάνουν βήμα προς την ωριμότητα. Οι Επανορθωτικοί Κύκλοι, βασίζονται στην ευρύτερη φιλοσοφία της επανορθωτικής δικαιοσύνης και αποτελούν μια μετασχηματιστική εναλλακτική. Η μετατόπιση της εστίασης από την τιμωρία στη θεραπεία, στο χτίσιμο των σχέσεων και στην ενδυνάμωση της κοινότητας, επιδρά θετικά τόσο στο σχολείο ως κοινότητα όσο και ατομικά στα μέλη της.
Η Ιδέα της Επανορθωτικής Δικαιοσύνης
Η επανορθωτική δικαιοσύνη είναι ένα πλαίσιο αντιμετώπισης της βλάβης η οποία δίνει έμφαση στη θεραπεία αντί για την τιμωρία. Βασίζεται στις πρακτικές επίλυσης συγκρούσεων εντός της ομάδας και δίνει προτεραιότητα στην επιδιόρθωση των σχέσεων και στην ανάκτηση της ισορροπίας. Αυτή η προσέγγιση περιλαμβάνει το διάλογο μεταξύ των εμπλεκόμενων μερών, την ανάληψη ευθύνης των μερών που προκάλεσαν βλάβη και τις ευκαιρίες για τα μέρη που υπέστησαν τη βλάβη, να εκφράσουν τις ανάγκες τους και να αναζητήσουν λύση (Carter, 2013).
Στα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, η επανορθωτική δικαιοσύνη προσφέρει έναν τρόπο για την αντιμετώπιση προκλήσεων που αφορούν τη συμπεριφορά και τις συγκρούσεις, ενώ προάγει την ανάπτυξη συνασθηματικής ωριμότητας, την ανάληψη ευθύνης και την αίσθηση του ανήκειν. Η αντιμετώπιση της βλάβης ως εκπαιδευτική και μετασχηματιστική ευκαιρία, τοποθετεί την επανορθωτική δικαιοσύνη στην καρδιά του σκοπού της εκπαίδευσης. Δηλαδή, να προσφέρει στα άτομα και στις κοινότητες ευκαιρίες καλλιέργειας και ανάπτυξης (Vaandering, 2010).
Τι είναι οι Επανορθωτικοί Κύκλοι;
Ο όρος αναφέρεται σε δομημένες διαδικασίες, εντός των πλαισίων της επανορθωτικής δικαιοσύνης, οι οποίες οδηγούν τα άτομα σε στοχασμό, σε ανάληψη ευθύνης και στην επίλυση μιας σύγκρουσης μέσα σε ειρηνικό κλίμα. Συνήθως, οι Κύκλοι περιλαμβάνουν κάποια βασικά στάδια:
- Αναγνώριση της Βλάβης: Η διαδικασία ξεκινά με την αναγνώριση της βλάβης η οποία προκλήθηκε από κάποια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Σε αυτό το στάδιο συμπεριλαμβάνεται και η αναγνώριση των μερών τα οποία επηρεάστηκαν από αυτή τη συμπεριφορά, είτε πρόκειται για μαθήτριες/-ες, για εκπαιδευτικούς ή άλλα μέλη της σχολικής κοινότητας (McCluskey et al., 2008).
- Διευκόλυνση του Διαλόγου: Το πρόσωπο που συντονίζει τη διαδικασία, συχνά κάποιο εκπαιδευμένο, οδηγεί τη συζήτηση ανάμεσα στα εμπλεκόμενα μέρη. Αυτή η συζήτηση δίνει έμφαση στην ενεργητική ακρόαση, στην ενσυναίσθηση και στον αλληλοσεβασμό.
- Επίγνωση κι Ανάληψη Ευθύνης: Το άτομο που είναι υπεύθυνο για τη βλάβη αποκτά επίγνωση των πράξεών του και αναλαμβάνει την ευθύνη γι’ αυτές. Αυτό το στάδιο είναι πολύ σημαντικό για την καλλιέργεια της υπευθυνότητας και της επίγνωσης του εαυτού (Darling & Monk, 2018).
- Επίλυση και Συμφωνία: Με συνεργατικό τρόπο, η ομάδα αναπτύσσει ένα πλάνο επιδιόρθωσης της βλάβης κι ανάκτησης της εμπιστοσύνης. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει την έκφραση συγγνώμης, κάποια προσφορά υπηρεσίας στην κοινότητα ή άλλες επανορθωτικές δραστηριότητες προσαρμοσμένες στη συγκεκριμένη κατάσταση.
- Παρακολούθηση κι Επανένταξη: Ο Κύκλος καταλήγει στην παρακολούθηση της διαδικασίας που διασφαλίζει την ολοκλήρωση των όσων συμφωνήθηκαν και της επανένταξης του ατόμου στη σχολική κοινότητα. Αυτό το στάδιο ενισχύει την υπευθυνότητα και προάγει την αλλαγή στη συμπεριφορά μακροπρόθεσμα (Forsberg & Leko, 2021).
Αρχές των Επανορθωτικών Κύκλων
Η προσέγγιση των Επανορθωτικών Κύκλων διαφέρει από τις τιμωρητικές προσεγγίσεις επειδή:
- Στο επίκεντρο είναι η σχέση: Η τοποθέτηση της σχέσης πάνω από τους κανόνες, ενισχύει την κουλτούρα της ενσυναίσθησης και του αμοιβαίου σεβασμού.
- Προάγεται η συμπερίληψη: Όλα τα εμπλεκόμενα μέρη -τα μέρη που έχουν υποστεί τη βλάβη, αυτά που την προκάλεσαν και η ευρύτερη σχολική κοινότητα – συμμετέχει στη διαδικασία (Weber et al., 2021).
- Ενθαρρύνεται η ανάληψη ευθύνης: Αντί να επιβληθούν αποφάσεις που προέρχονται από εξωγενείς παράγοντες, μέσα από τη διαδικασία των επανορθωτικών κύκλων, τα μέρη που έχουν προκαλέσει τη βλάβη μαθαίνουν να αναγνωρίζουν την ευθύνη των πράξεών τους και τις συνέπειες που αυτές έχουν σε άλλα άτομα.
- Προωθείται η συνεργασία: Οι λύσεις δημιουργούνται μέσα από συνεργασία, με την διασφάλιση ότι όλες οι φωνές ακούγονται και εκπληρώνονται οι ανάγκες όλων των εμπλεκόμενων προσώπων (Anyon et al., 2016)
- Ενισχύεται η ενδυνάμωση: Οι Επανορθωτικοί Κύκλοι ενδυναμώνουν τα συμμετέχοντα μέρη να συμβάλλουν ενεργητικά στην ωρίμανσή τους και στην ευημερία της κοινότητάς τους (Adamson & Bailie, 2012).
Οφέλη για τη σχολική κοινότητα
Η εφαρμογή της πρακτικής των Επανορθωτικών Κύκλων για την επίλυση συγκρούσεων στη σχολική κοινότητα, τη μεταμορφώνει μέσα από πολλούς τρόπους. Αρχικά, προάγει τη βελτίωση των σχέσεων ανάμεσα σε όλα τα μέλη της. Η δομική αντιμετώπιση των συγκρούσεων, αναπτύσσει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη και αμοιβαίο σεβασμό, μειώνει τις εντάσεις και προάγει την αρμονική συνύπαρξη (Carter, 2013). Συνεπώς, το σχολικό κλίμα βελτιώνεται, μειώνονται τα περιστατικά που αφορούν την πειθαρχία και δημιουργείται μια μεγαλύτερη αίσθηση ασφάλειας, η οποία συμβάλλει στην αποτελεσματικότερη μάθηση και προσωπική ανάπτυξη (Forsberg & Leko, 2021). Η εφαρμογή της στρατηγικής των Επανορθωτικών Κύκλων φαίνεται ότι συμβάλλει και στη μείωση των υποτροπών, σε αντίθεση με τις τιμωρητικές οι οποίες φαίνεται να οδηγούν σε επαναλαμβανόμενη ανεπιθύμητη συμπεριφορά. Συνεπώς, δρα στη ρίζα των συγκρούσεων και οδηγεί σε μακροπρόθεσμη αλλαγή (Darling & Monk, 2018). Οι επανορθωτικές πρακτικές βοηθούν στο να διασφαλιστεί ότι όλες οι φωνές έχουν αξία, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών εκείνων που είναι περιθωριοποιημένα ή αυτών που αισθάνονται αποσυνδεδεμένα από τη σχολική κοινότητα. Η συμπερίληψη αυτή προάγει την ισότητα και τη δικαιοσύνη (Weber et al., 2021). Όταν υπάρχει ένα θετικό σχολικό κλίμα με μειωμένες τιμωρητικές προσεγγίσεις, φαίνεται ότι βελτιώνονται και οι ακαδημαϊκές επιδόσεις. Οι μαθήτριες και οι μαθητές που αισθάνονται υποστήριξη και νιώθουν ότι αξίζουν, είναι πιο πιθανό να εμπλακούν στη μαθησιακή διαδικασία (Vaandering, 2010).
Οφέλη για τα άτομα που συμμετέχουν
Οι Επανορθωτικοί Κύκλοι προσφέρουν σημαντικά οφέλη στα άτομα που συμμετέχουν, επειδή λειτουργούν ως μέσο μετασχηματιστικής προσωπικής ανάπτυξης. Η εμπλοκή στα πλαίσια ειλικρινούς διαλόγου συμβάλλει στην ανάπτυξη της αυτογνωσίας και της συναισθηματικής νοημοσύνης, αφού βοηθά τα άτομα να μάθουν να κατανοούν τους άλλους και να αντιμετωπίζουν τις συγκρούσεις εποικοδομητικά (Hemphill et al., 2021). Παράλληλα, για τα μέρη που έχουν προκαλέσει βλάβη, οι Κύκλοι παρέχουν μια ουσιαστική ευκαιρία να αναλάβουν την ευθύνη των πράξεών τους και να κατανοήσουν τον αντίκτυπό που έχουν οι πράξεις τους στους άλλους ανθρώπους, ενισχύοντας έτσι τον χαρακτήρα και την ακεραιότητά τους (Darling & Monk, 2018). Για τα άτομα που βάλλονται από επιβλαβείς συμπεριφορές, οι Επανορθωτικοί Κύκλοι, παρέχουν ένα ασφαλές περιβάλλον για να εκφράσουν τις εμπειρίες και τις ανάγκες τους, διευκολύνοντας τη συναισθηματική επούλωση και την αποκατάσταση (Forsberg & Leko, 2021). Επιπλέον, τα μέρη που συμμετέχουν, αναπτύσσουν κοινωνικές δεξιότητες, όπως ενεργητική ακρόαση, επίλυση προβλημάτων και συνεργατική λήψη αποφάσεων, οι οποίες είναι χρήσιμες τόσο στις συγκρούσεις όσο και σε ευρύτερα κοινωνικά και επαγγελματικά πλαίσια (Adamson & Bailie, 2012). Τέλος, οι Κύκλοι, ενισχύουν την αίσθηση ενδυνάμωσης και ενεργητικότητας, δίνοντας στα άτομα την ευκαιρία να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στη διαχείριση των συγκρούσεων και στη διαμόρφωση της κοινότητάς τους, κάτι που ενισχύει την αυτοπεποίθηση και την ανθεκτικότητά τους (Hemphill et al., 2021).
Οι επανορθωτικοί κύκλοι στα σχολεία αντιπροσωπεύουν μια αλλαγή παραδείγματος στην αντιμετώπιση των συγκρούσεων και την προώθηση της δικαιοσύνης. Δίνουν προτεραιότητα στη θεραπεία, την οικοδόμηση σχέσεων και την ανάληψη ευθύνης, δημιουργούν περιβάλλοντα όπου τόσο τα παιδιά όσο και οι εκπαιδευτικοί μπορούν να ευημερήσουν. Πέρα από την επίλυση μεμονωμένων συγκρούσεων, οι επανορθωτικοί κύκλοι συμβάλλουν σε ισχυρότερες, πιο ολοκληρωμένες σχολικές κοινότητες και προωθούν την προσωπική ανάπτυξη όλων των εμπλεκομένων. Καθώς όλο και περισσότερα σχολεία εφαρμόζουν αυτή την προσέγγιση, όχι μόνο αντιμετωπίζουν άμεσες προκλήσεις, αλλά και θέτουν τα θεμέλια για ένα πιο συναισθαντικό και δίκαιο μέλλον.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Adamson, C., & Bailie, J. (2012). Versus Learning : Restorative Practices in Higher Education.
Anyon, Y., Gregory, A., Stone, S., Farrar, J., Jenson, J., McQueen, J., Downing, B., Greer, E., & Simmons, J. (2016). Restorative Interventions and School Discipline Sanctions in a Large Urban School District. American Educational Research Journal, 53, 1663 – 1697. https://doi.org/10.3102/0002831216675719.
Carter, C. (2013). Restorative practices as formal and informal education. Journal of Peace Education, 10, 36 – 50. https://doi.org/10.1080/17400201.2012.721092.
Darling, J., & Monk, G. (2018). Constructing a restorative school district collaborative. Contemporary Justice Review, 21, 80 – 98. https://doi.org/10.1080/10282580.2017.1413359.
Forsberg, M., & Leko, M. (2021). Improving Relationships and Student Outcomes Through Restorative Practices. Intervention in School and Clinic, 58, 39 – 45. https://doi.org/10.1177/10534512211047589.
Hemphill, M., Lee, Y., Ragab, S., Rinker, J., & Dyson, O. (2021). Developing a Pedagogy of Restorative Physical Education. Journal of Teaching in Physical Education. https://doi.org/10.1123/jtpe.2021-0004.
McCluskey, G., Lloyd, G., Kane, J., Riddell, S., Stead, J., & Weedon, E. (2008). Can restorative practices in schools make a difference?. Educational Review, 60, 405 – 417. https://doi.org/10.1080/00131910802393456.
Vaandering, D. (2010). The Significance of Critical Theory for Restorative Justice in Education. Review of Education, Pedagogy, and Cultural Studies, 32, 145 – 176. https://doi.org/10.1080/10714411003799165.
Weber, C., Rehder, M., & Vereenooghe, L. (2021). Student-Reported Classroom Climate Pre and Post Teacher Training in Restorative Practices. , 6. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.719357.
Δεξιότητες Ζωής 